ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ: ਨਮੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਂਚ

ਛੋਲੇ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੈਅ ਕਰੋ

ਸਿਰਫ਼ ਨਵੰਬਰ ਆਉਣ ਜਾਂ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਭਾਅ ਦਿਸਣ ਨਾਲ ਛੋਲੇ ਬੀਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੋ ਕਿ ਫ਼ਸਲ ਸੁੱਕੇ ਦਾਣੇ ਲਈ ਉਗਾਉਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਰੇ ਛੋਲਿਆਂ ਲਈ, ਖੇਤ ਕਦੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਗਾਈਡ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਇਰਾ ਸੁੱਕੇ ਦਾਣੇ ਵਾਲੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ; ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ ਜਾਂ ਬੇਸਣ ਬੀਜ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

30 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਖੇਤਰਵਾਰ ਸਲਾਹ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ

IMD ਦੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀ ਮੌਸਮ ਬੁਲੇਟਿਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਆਦ 30 ਅਕਤੂਬਰ–3 ਨਵੰਬਰ 2026 ਹੈ, ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੱਧ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਲਈ ਛੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਬੁਲੇਟਿਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਲਿੰਕ ਅੱਗੇ ਨਵਾਂ ਬੁਲੇਟਿਨ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਮਿਤੀ, ਲਾਗੂ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਮਿਲਾਓ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਾ ਲਗਾਓ।

ਨਮੀ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖੋ

ਸਿਰਫ਼ ਵੱਟ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਉੱਚੇ, ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੱਖ ਲਿਖੋ। ਜਿੱਥੇ ਬੀਜ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਤ ਦੀ ਨਮੀ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਜਾਂ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮਸ਼ੀਨ ਚਾਲਕ ਨਾਲ ਜਾਂਚੋ; ਉੱਪਰਲੀ ਸੁੱਕੀ ਪੇਪੜੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਚਮਕ ਇਕੱਲੀ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਦਾ ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ।

ICAR-CRIDA ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ, ਸਿੰਚਾਈ, ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਘੱਟ/ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੱਖ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਵਰਤੋ।

ਕਿਸਮ ਚੁਣਦਿਆਂ “ਘੱਟ ਪਾਣੀ” ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ

ਵਿਕਰੇਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਚੰਗਾ ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਬੀਜ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਸੰਭਾਵੀ ਬਿਜਾਈ ਸਮਾਂ, ਪਿਛਲੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੱਸੋ। ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲੀ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਪਛਾਣ ਵੱਖ ਰੱਖੋ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।

ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ICAR ਦੀ Pusa JG 16 ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੋਕੇ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਿਸਮ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਸਥਾਨਕ ਬੀਜ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੱਖ ਜਾਂਚੋ।

ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਤੈਅ ਬੋਰੀ ਤੋਂ ਨਾ ਕੱਢੋ

TNAU ਦੀ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਰਵੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ CO 3 ਅਤੇ CO 4 ਦੀ ਬੀਜ ਦਰ ਵੀ ਵੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਨਲਾਈਨ ਮਿਲਿਆ ਅੰਕ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਵਰਤੋ।

ਆਪਣਾ ਰਕਬਾ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ। ਜੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਕਬਾ ਵੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਹਿਸਾਬ ਕਰੋ:

ਲੋੜੀਂਦਾ ਬੀਜ = ਬੀਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਕਬਾ × ਤੁਹਾਡੇ ਹਾਲਾਤ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਬੀਜ ਦਰ।

ਖ਼ਰੀਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਮ, ਲਾਟ ਨੰਬਰ, ਜਾਂਚ/ਪੈਕਿੰਗ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਮਿਲ ਰਹੀ ਉੱਗਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਵਿਕਰੇਤਾ ਅਤੇ ਰਸੀਦ ਵੇਖੋ। ਆਪਣਾ ਬਚਾਇਆ ਬੀਜ ਵਰਤਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਉੱਗਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਂਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਥਾਨਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ।

ਬੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪ ਨਾ ਮਿਲਾਓ

ਪੈਕਟ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ ਕਿ ਬੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸੋਧਿਆ ਬੀਜ ਖਾਣ, ਪਸ਼ੂ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਮੰਨੋ।

TNAU ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਸੋਧ, ਜੈਵਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ Rhizobium ਦਾ ਢੰਗ ਵੱਖ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਕ ਉੱਲੀਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਨਾ ਵਰਤ ਸਕਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ “ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਮਿਲਾ ਦੇਵਾਂਗੇ” ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਨਾ ਅਪਣਾਓ। ਕਿਹੜਾ ਉਤਪਾਦ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਛੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਵਰਤੋਂ, ਲਾਉਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਮਾਹਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕੋ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਪਿਛਲੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖੋ

ਬੀਜ ਚੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਬੂਟੇ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਪਾਣੀ ਰੁਕਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਲਿਖੋ। ਮੁਰਝਾਉਣਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਰੋਗ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਤੈਅ ਕਰੋ। ਸਥਾਨਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਖੇਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ, ਕਿਸਮ, ਨਿਕਾਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੁੜ ਉਹੀ ਫ਼ਸਲ ਨਾ ਬੀਜੋ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਬੀਜ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ।

ਖ਼ਰਚ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੁਣ ਤੋਂ ਕਰੋ

ਬੀਜ, ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਬਿਜਾਈ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਪੋਸ਼ਣ ਯੋਜਨਾ, ਉਪਲਬਧ ਸਿੰਚਾਈ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਵੱਖ ਲਿਖੋ। ਅਗਲੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਅ ਪੱਕੇ ਮੰਨ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਨਾ ਲਗਾਓ।

ਸਾਬਤ ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਜ ਮੰਡੀ ਭਾਅ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲੀ ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਵੱਖ ਵੇਖੋ। ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ ਦਾ ਪਰਚੂਨ ਭਾਅ ਖੇਤ ਦੇ ਸਾਬਤ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਭਾਅ ਨਹੀਂ। ਵਿਕਰੀ ਵੇਲੇ ਮਿਤੀ, ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਡ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ (ਹਿੰਦੀ) ਭਰੋ। ਖੇਤ ਅਜੇ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲੀ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਾਈਡ (ਹਿੰਦੀ) ਪੜ੍ਹੋ।

ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਜ ਜਾਂਚਾਂ

• ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ।
• ਨਮੀ, ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਖੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
• ਰਕਬੇ, ਬੀਜ ਦਰ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਮਸ਼ੀਨ ਚਾਲਕ ਨਾਲ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਜਾਂਚਣੀ ਤੈਅ ਹੈ।
• ਬੀਜ ਦਾ ਲੇਬਲ, ਰਸੀਦ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਮਿਤੀ ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ।