ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕੀ ਹਨ?
ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਬੀਜ ਖ਼ਰੀਦਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖੋ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪਿਛਲੀ ਫ਼ਸਲ, ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਿੰਚਾਈ। ਸਿਰਫ਼ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਭਾਅ ਦਿਸਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਾਈਡ ਦਾਣੇ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪੀਲੀ ਸਰ੍ਹੋਂ ਤੇ ਤੋਰੀਆ ਲਈ ਇੱਕੋ ਬਿਜਾਈ ਯੋਜਨਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਜਾਂ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ; ਇਹ ਨਵੀਂ 2026 ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਜਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲ ਰਹੇ ਬੀਜ ਦੇ ਸਟਾਕ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ।
1. ਰਾਈ, ਪੀਲੀ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਤੋਰੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੇਠ ਨਾ ਮਿਲਾਓ
ICAR ਦੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੇਪਸੀਡ–ਮਸਟਰਡ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰ੍ਹੋਂ, ਤੋਰੀਆ, ਪੀਲੀ ਸਰ੍ਹੋਂ, ਗੋਭੀ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ “ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਬੀਜ” ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪੈਕਟ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲਓ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਲਾਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਖ ਰੱਖੋ। ਉਸੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਬਿਜਾਈ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਭਾਅ ਵੇਖੋ; ਸਿਰਫ਼ ਦਾਣੇ ਦੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਨਾ ਤੈਅ ਕਰੋ।
2. ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:
| ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ | ਦਰਜ ਹਾਲਾਤ | ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਕੀ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੈ? |
|---|---|---|
| DRMRCI (Q) 172 / BPM Q 172; ਅਧਿਸੂਚਨਾ ਸਾਲ 2025 | ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ; Zone III ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ | ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੰਚਾਈ |
| BPM 11; ਅਧਿਸੂਚਨਾ ਸਾਲ 2024 | ਪਛੇਤੀ ਬਿਜਾਈ; ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ Zone III ਦੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ | ਦੇਰੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਣਾ |
| DRMR 150-35; ਅਧਿਸੂਚਨਾ ਸਾਲ 2020 | ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਲਾਤ; Zone V ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ | ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਮੀ |
ਇਹ ਦਰਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ, ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ। “ਨਵਾਂ ਬੀਜ” ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਸਥਾਨਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ; ਬੀਜ ਦਾ ਲੇਬਲ ਅਤੇ ਰਸੀਦ ਸੰਭਾਲੋ।
3. ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰ੍ਹੋਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਖੇਤ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਲਿਖੋ
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਝੋਨਾ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ “ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾੜ੍ਹੀ” ਕਹਿਣਾ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਕਟਾਈ, ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੰਭਾਲਣ, ਖੇਤ ਤੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਯੋਗ ਹਾਲਤ ਬਣਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖ ਜੋੜੋ। ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗਿੱਲਾ ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਨਿਕਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਜੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਪਛੇਤੀ ਬਿਜਾਈ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੀ ਗਾਈਡ (ਹਿੰਦੀ) ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।
4. ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਗਿਣੋ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ
ਸੰਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵਾਹੀ, ਵੱਟਾਂ/ਨਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਢੰਗ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵਿਕਲਪ ਹਨ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਨੀ ਹੀ ਬੱਚਤ ਜਾਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਲਈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ:
- ਪਿਛਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲੋਗੇ ਅਤੇ ਬੀਜਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਕਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ?
- ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ ਬੀਜ ਰੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ, ਕਤਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਕਿਹੜੀ ਸਥਾਨਕ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗੀ?
- ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?
- ਜੇ ਸਿੰਚਾਈ ਮਿਲੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀ ਹੈ?
- ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਏ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ?
ਸਰ੍ਹੋਂ ਲਈ ਗੰਧਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਹਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਖਾਦ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾ ਪਾਓ। ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਸਥਾਨਕ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰਵਾਓ। ਬੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਲੇਬਲ ਪੜ੍ਹੋ; ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਧ ਜਾਂ ਵੱਖ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਾ ਕਰੋ।
5. ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਤਿਆਰੀ ਪਰਚੀ ਭਰੋ
| ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ | ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |
|---|---|
| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਖੇਤ | ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਥਾਂ |
| ਰਕਬਾ | ਏਕੜ ਜਾਂ ਹੈਕਟੇਅਰ—ਇਕਾਈ ਸਾਫ਼ ਲਿਖੋ |
| ਪਿਛਲੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ | ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵੀ |
| ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ | ਪੈਕਟ ਅਤੇ ਲਾਟ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |
| ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ | ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ |
| ਮਸ਼ੀਨ, ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ | ਸਥਾਨਕ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਤੈਅ ਮਾਪ |
| ਬੀਜ, ਬਿਜਾਈ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖ਼ਰਚ | ਭੁਗਤਾਨ ਕਦੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ |
ਇਹ ਪਰਚੀ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਓ। ਜਿਹੜੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਮਿਤੀ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਾ ਲਿਖੋ।
6. ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਮਿਆਦ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖੋ
ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੌਸਮ ਸਲਾਹ ਸੇਵਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਲਵਰ, ਭਰਤਪੁਰ, ਧੌਲਪੁਰ, ਕਰੌਲੀ ਅਤੇ ਸਵਾਈ ਮਾਧੋਪੁਰ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੋਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤਪੁਰ ਦਾ ਬੁਲੇਟਿਨ ਰਾਏਪੁਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ। ਬੁਲੇਟਿਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਮਿਆਦ ਪੜ੍ਹੋ।
ਮੀਂਹ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮੀਂਹ ਨਾ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਗਾਓ। ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਖੇਤ ਦਾ ਕੰਮ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ (ਹਿੰਦੀ) ਵਿੱਚ ਬੁਲੇਟਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਦਮ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਅੱਜ ਦੀ ਮੌਸਮ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
7. ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ, ਅਗਲੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਭਾਅ ਪੱਕਾ ਨਾ ਮੰਨੋ
ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਦਰਜ ਮੰਡੀ ਭਾਅ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵੇਖੋ। ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅਗਲੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਭਾਅ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ, ਬਿਜਾਈ, ਸਿੰਚਾਈ, ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਤੱਕ ਖ਼ਰਚ ਲਿਖੋ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਚੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ (ਹਿੰਦੀ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਰਾ, ਖ਼ਰੀਦਦਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਅਤੇ ਢੁਆਈ/ਕਟੌਤੀ ਜੋੜੋ।
ਅਗਲਾ ਕੰਮ: ਤਿਆਰੀ ਪਰਚੀ ਭਰ ਕੇ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ।